Kayaköy Ve Üzümlü

Üniversitede ikinci sınıftayken, 8. Ankara Uluslararasi Film Festivali'nde ulusal belgesel film yarışmasında, birincilik ödülünü alan Mihriban Tanık'ın "Zamanın durdugu yer: Kayaköyü" isimli belgeselini izlemiştim. Yıl 1996. O kadar etkileyici bir belgeseldi ki, izlediğim görüntüleri ve metni unutmamak için çeşitli notlar düşmüştüm yanımdan hiç ayırmadığım küçük not defterime. Bir de uçan balon çizmiştim yanına. Üstünde "bir gün buluşmak dileğiyle" yazan... Hayallerimi, çizdiğim uçan balonların üstüne yazardım o zamanlar. Uçan balon çizmediğim gün de yoktu ki:) Neyse uzatmadan esas konuya döneyim. Geçen yıllar içinde o not defteri kaybolup gitti ama belgesele ait notların yeraldığı sayfa, eski bir kitabımın içinde saklı durur hala.
İşte tam 12 yıl sonra belgeselde görüp öyküsüne vurulduğum, zamanın durduğu kentteyiz. Yıl 2008 aylardan Eylül. Yer Fethiye, Kayaköy! O sıralar Fethiye semalarında mutlu mesut uçan bir balon gördüyseniz bilin ki o benim hayalim:)

Fethiye'den yaklaşık 8 km. sonra dağ yolundan giderken, birden karşı yamaçta karşımıza çıkıveriyor Kayaköy... Antik adıyla Karmylessos, Rumca adıyla Levissi. Köye giriş ücreti kişi başı 8 YTL. Fevkalade bir mimari ile yapılmış iki katlı evlerden geriye sadece taş duvarlar kalmış, gerisi yok... Çatı, kapılar, pencereler yok... Kayaköy'ün dar sokaklarında geçmişin izlerini sürerken, farkediyoruz ki hiç bir ev diğerinin manzarasını kesmiyor. Böyle zarif bir anlayışın mimari sonuçları bu evler. Kayaköy, dünyanın ilk yerleşim merkezlerinden birisi. Hititler, Likyalılar, Doğu Romalılar ve son olarak Osmanlılar hüküm sürüyor bu topraklarda. Yörenin tarihi İsa'dan 4 bin yıl öncesine kadar gidiyor anlayacağınız. Osmanlılar döneminde, yamaçtaki bu taş evlerde Rumlar, ovada ise Türkler yaşıyor. Barış içinde bir arada...

Kayaköy'de yaşayan Rumların kilisesi, şapeli, okulu, hastanesi, eczanesi, dükkanları, zanaat atölyeleri, kütüphanesi ve Güney Ege'nin en güçlü gazetesi "Karya"yı çıkaran basımevleri var. Eğitime çok önem veriyorlar. Ayrıca Kurtuluş Savaşı sırasında da Türk ve Rum kökenli ailelerin birbirlerine hiç düşmanlık duymadan yaşadığı ender köylerden birisi Kayaköy. Savaş öncesinin dostluk, barış ve kardeşlik havası aynen sürmüş. Zaten yörede savaş da yok. Bir İtalyan savaş gemisi ufukta görünür gibi olmuş. Tepeye topu taşıyıp elli pare falan atmışlar. İtalyanlar'da savuşmuş, hepsi o!
Savaş sonrası, 1922 yılının sonbaharında mübadele kararı alınmış. Lozan’da imzalanan "Nüfus Mübadelesi Sözleşmesi" ile Anadolu’dan giden toplam bin 300 Rum’a karşılık; Yunanistan’da yaşayan 400 bin Müslüman Türkiye’ye göçmüş. Mübadele ile toplam 1 milyon 700 bin insan, doğduğu toprakları terk etmek zorunda kalmış. Kayaköy'ün Rumları gitmek istememişler. "Gerek de yok, sebep de" diye direnmişler. Bakmışlar şimdilik gitmekten başka çare yok. Evlerindeki taşınabilir birkaç parça eşyayı alıp, aynen bırakmışlar. Anahtarlarını da muhtara teslim etmişler. Geri döneceklerine inanır gibi... Üç gün yolda beklemişler hatta. Ümit etmişler ki, "Geri dönün" emri gelecek. Gelmemiş! Gözyaşları içinde Fethiye Limanı'ndan, Girit ve Yunanistan'a gitmişler.

İstemeden kopup geldikleri toprakların özlemiyle "Biz aynı coğrafyayı isteriz" demişler. Tüm kıyıyı gezip, tıpkı Kayaköy'e benzeyen bir yamaçta, yeni Kayaköy'ü kurmuşlar. Buradaki Kayaköy'e ne olmuş derseniz? Mübadelede gelen Türkler, bu köyde yaşayamamışlar. Çünkü onlar çiftçi, geniş araziye ihtiyaçları var. Oysa giden Rumlar sanat erbabı olduğundan küçük alanlarda iş kurmuşlar. Böylece "Biz burada yaşayamayız" diyen Türkler, kendilerine gösterilen yeni yere göçmüşler. Terkedilen Kayaköy, 60'lı yıllara kadar aynen kalmış. Ya sonra? Sonrası acıklı...

Demokrat Parti'nin son yıllarında merkezden yerel idarelere para gönderilemeyince, Adnan Menderes bir genelge yayınlamış, "Ne bulursanız taşınır, satın" diye... Genelgeden sonra geriye Kayaköy'ün iskeleti kalmış yalnızca. Para eden her şeyi satmışlar. Tabii araya talancılar da girince, bu acıklı tablo çıkmış ortaya...

2000'li yıllarda gelindiğinde, (bekleyen bir çok proje olsa da) keçilerin Kayaköyü mesken tutmalarının dışında, değişen pek birşey yok! Zengin bir kültürel mirasın izleri taşıyan Kayaköy'ün tarihi bir ahıra dönüştüğünü görmek ve bu şirin hayvanların harabelerin yıkılmasını hızlandırdığını bilmek üzüyor insanı.

Kayaköy'deki; şapeller, çeşitli atölyeler, okullar, eczane, kütüphane, hastane ve gümrük binası fiziksel koşullara çok fazla direnememiş ancak 2 tane kilise hala ayakta. Bunlardan biri, orjinal ismi Taksiyarhis olan Yukarı Kilise. Kilisenin avlusunda çakıl taşlarıyla oluşturulmuş mozaiklerin bir bölümünü görmek heyecan verici.
Yerleşimin ortasına yakın hakim bir tepenin üzerinde kurulmuş olan kiliseden geriye pek birşey kalmamış. Duvarlarındaki mimari elemanlar, freskler, boyalar kazınmış...

Kilisenin içini gezerken, duvarların bir bölümündeki küçük küçük delikler dikkatimizi çekiyor. Deliklerin içi bir insan elinin girebileceği büyüklükte ve içi çömleğe benzer bir tabakayla kaplı. O sırada kiliseyi gezen ve fotoğraf çeken bir gezgin, mübadele döneminde buradan göç eden Rumların giderken altınlarını küplerle bu deliklere sakladıklarını sonra da dönüp, geri aldıklarını söyledi. Ne kadar doğru bilmiyoruz artık.

Orjinal ismi Panayia Pirgietissa olan Aşağı Kilise ise, Yukarı Kilise'ye göre daha iyi durumda. Çünkü 1960'lı yıllara kadar burası camii olarak kullanıldığından, korunmuş.

Taş evlerin, dar sokakların, geriye kalan harabelerin hikayelerini dinledikten sonra Kayaköy'den ayrılmak çok zor geliyor. Bu yamacı ardında bırakıp gitmek kolay değil. Ankara'dan tası tarağı toplayıp, şu taş evlerden birine yerleşmek geçti içimden. Bir uçan balon daha çizdim defterime... Üzerinde "birgün buralarda yaşamak dileğiyle" yazan...
Hüznü, bir yaka çiçeği gibi üstünde taşıyan Kayaköy'e elveda derken, "Zamanın durduğu yer: Kayaköyü" belgeseli başladı anılarımın ekranında...
"Bu kentte evlerin gözleri bomboş. Gözbebekleri insanların yok. Evler ölmüş, evler kör... Bahçelerde ocaklar kararıp kalmış. Bacalar tütmüyor. Sokaklarda ayak sesleri, çocuk sesleri yok. Bahçe duvarlarının ardından türkü sesleri de gelmiyor. Zaman durmuş..."

Kayaköy'den sonra balıkadamın Tire Endüstri Meslek Lisesi'nden Fethiyeli okul arkadaşı Ali Bey ile Üzümlü'ye gittik. Fethiye'ye 15-20 km. uzaklıktaki beldenin asıl ismi Yeşilüzümlü. İngilizlerin parsellediği bu şirin belde, Ali Bey'in doğup büyüdüğü yer. Buraya kadar gelip, anne Güler Teyze ile tanışmamak olmazdı. Bir de Güler Teyze'nin kocaman bahçeli bir evde yaşadığını öğrenince, eteklerim zil çalarak gittim tabii:) 80 yaşındaki Güler Teyze, bahçesinde ağırladı bizi.

Bir yanımda sebze bahçesi, meyve ağaçları... diğer yanımda üzüm bağı... Körün aradığı bir göz Allah verdi iki göz:) Güler Teyze'de demez mi "Canınız neyi çekerse, dişiniz varken koparın yiyin bol bol. İlaç, hormon hiçbirşey yok." E, bu durumda beni tutabilene aşk olsun:) Balıkadam soluğu incir ağacının altında aldı. Ben, mor salkımlı üzümlere koştum...

Derken gözüm minnacık taneli yeşil üzümlere kaydı. Beldeye ismini veren, tadı ve aromasıyla ünlü yeşil üzümleri koparıp, olay mahalinde afiyetle yedim:) Ali Bey en lezzetli üzümleri gösterip, "Asıl şurdakiler çok güzeldir. Salkım salkım kesin, yanınızda Ankara'ya götürürsünüz" deyince, orda film koptu zaten!

Sadece üzümle yetinmedim. Dalında nazlı nazlı duran kırmızı yanaklı bir kaç tane narı da attım çantama. Sonra elma, kış armudu...

Toplayıcılık kadınların genlerinde! Bakın nasıl da mutlu oldum meyve topladım diye... Bir de insanlık için küçük ama benim için büyük bir keşif yaptım. Güler Teyze'nin komşusunun bahçesinde (Ne işin var orda demeyin, toplayıcılık geninin beni getirdiği nokta bu:) ilk defa gördüğüm bir ağaç buldum. Ceviz büyüklüğünde kimi sarımtırak kimi kahverengi meyveleri var. Balıkadama koştum heyecanla, "bak ne buldum" diye...

"Hünnap bu, canım benim. Kendi kendine yetişen bir ağaçtır." dedi.
-Hııımmm!
Hünnabın meyvesi iyice olgunlaştıktan sonra yenirmiş. Önce olgunların ardından ham meyvenin tadına baktım. Nefis! Ama ben ham olanları daha çok sevdim. Kütür kütür... O kadar lezzetli ki, biraz toplasam mı?
İyilik meleğim;

-Bu eylem, toplamaktan ziyade aşırmaya giriyor Uçan Martı!

Şeytanım;

Huu... Uçan Martı. Ayol, kime sesleniyorum ben? Bak ağacın dalları meyveden yere sarkmış. Yükünü hafifletirsin. Bir sepet toplasan nolacak. Hadi canım oyalanma. Pamuk eller ağaca...

Sonuç mu?
Güler Teyze'nin komşuları beni affetsin, şeytanıma uydum hünnap topladım. Bir avuçcuk ama:)